ΑΠΟ: Σμαράγδα Σκορδή-Ψυχολόγος-Νοσηλεύτρια /υπό την επίβλεψη της καθηγήτριας του Παντείου Πανεπιστημίου Στρατηγάκη Μαρίας

Εισαγωγή

Σε όλες τις κοινωνίες, ιστορικά ως τις μέρες μας, οι άνδρες κατά κανόνα κατέχουν κοινωνικά και εργασιακά τις υψηλές ιεραρχικά θέσεις. Καμία κοινωνία δεν εξαιρείται από αυτό το «σχήμα». Το γεγονός αυτό δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας αινιγματικής υπεροχής των ανδρών, αλλά οι άνδρες απλώς μεταβάλλουν τη διαφορετικότητα της φυσιολογίας τους σε ψυχολογικές προϊδεάσεις που δραστηριοποιούν στόχους κυριαρχίας. Η πατριαρχία συγκροτεί το οργανωτικό ίχνος αυτής της κατάστασης (Goldberg,1973). Οιγυναίκες υφίστανται την έντονη επιρροή της διαφοροποιημένης κοινωνικοποιητικής διεργασίας στη φάση διαμόρφωσης της ταυτότητάς τους. Αν δεν μεταβληθεί κάθετα η έμφυλη κοινωνικοποίηση, η επιρροή αυτή θα εξακολουθήσει να υπάρχει. Σύμφωνα με τη Hartman (1976), η πατριαρχία είναι απόρροια του τρόπου οργάνωσης της κοινωνικής ομάδας των ανδρών, που έχει καταφέρει να καθιερώσει με συντονισμένους χειρισμούς την απομόνωση, τη διαίρεση, και την ανισότητα, με αποτέλεσμα οι γυναίκες να μην έχουν ανεξαρτησία στην αξίωση των δικών τους οικονομικών απολαβών. Αντίθετα, με τον αποκλεισμό των γυναικών, οι άνδρες έχουν καταφέρει να προβάλουν τα συμφέροντά τους με συστηματικούς αγώνες στην αγορά εργασίας, στη δικαιοσύνη, στα πολιτικά κόμματα, στον πολιτισμό και στην ιδεολογία. Η ανδρική συναδελφικότητα και η συντονισμένη συλλογική δράση τους διαπιστώνεται με αποκαλυπτικό τρόπο σε σχετικές έρευνες και αναλύσεις (Walby,1986). Η ανδρική επέμβαση αντικατοπτρίζεται σε ένα πλήθος φαινομένων, από τους κοινωνικούς θεσμούς μέχρι την κοινωνική διαστρωμάτωση, και δεν αφήνει περιθώρια συλλογικής αντίστασης εκ μέρους των γυναικών για την έμφυλη εξίσωση ή τουλάχιστον την ελαχιστοποίηση των φαινομένων αυτών (Σταφυλάς & Ζάχου, 2008).

Κατά τη διαδικασία εξέλιξης των κοινωνιών η σημασία του φύλου, η κοινωνική κατηγορία φύλο, βαθμιαία μετατρέπεται από μια στατική βιολογική άποψη (sex) σε μια δυναμική κοινωνική κατηγορία (το κοινωνικό φύλο), με συνέπεια να επηρεάζονται και να τροποποιούνται οι προσδοκίες του κοινωνικού περιβάλλοντος. Με άλλα λόγια, το κοινωνικό φύλο διαμορφώνει, προσδιορίζει και επανα-προσδιορίζει την ταυτότητά του. Αναφέρεται στην κοινωνική ομάδα δράσης, στην κοινωνική ιδιότητα, στον κοινωνικό φορέα, στο κοινωνικό-πολιτισμικό σύμβολο, στην κοινωνική ταυτότητα, χωρίς να λαμβάνει υπόψη ως αναλυτική κατηγορία τη «βιολογική διαφορά» (Καμπερίδου, 2010).

Στις σύγχρονες αναπτυγμένες κοινωνίες η κατασκευή «ανδρικών» και «γυναικείων» τομέων, ενασχολήσεων και χώρων δουλειάς συγκροτεί εκδήλωση του σημείου σταθεροποίησης των δυο κοινωνικών συστημάτων εξουσίας: του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της κοινωνικής ιεραρχίας του φύλου, όπου δεσπόζει το ανδρικό. Άνδρες και γυναίκες δουλεύουν με καθορισμένο τρόπο και σε καθορισμένες θέσεις, στο σπίτι ή στο εργοστάσιο, με ή χωρίς αμοιβή, στην παραγωγή ή στην αναπαραγωγή, ανάλογα με τις εκάστοτε ρυθμίσεις ανάμεσα σε αυτά τα δυο συστήματα. Σε αυτό το πλαίσιο καθορίζονται και οι τρόποι με τους οποίους οι μεν άνδρες διαφυλάσσουν την κοινωνική και προσωπική θέση ανωτερότητας απέναντι στις γυναίκες, το δε κεφάλαιο αξιοποιείται εκμεταλλευόμενο την εργατική δύναμη και των δυο (Στρατηγάκη, 1996).

Από τη σκοπιά των αποτελεσμάτων των κοινωνικών ερευνών, οι ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών στην εργασία ερμηνεύονται ως αποτέλεσμα, ως μεταγραφή στον οικονομικό τομέα ή ακόμη και ως αναπαραγωγή των έμφυλων ανισοτήτων που αναπτύσσονται στο εσωτερικό της οικογένειας. Αυτός ο τύπος ανάλυσης επέτρεψε χωρίς αμφιβολία να αναδειχθούν πολλές εργασιακές ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών. Μια συχνή εξήγηση που δίνεται είναι ότι επειδή οι γυναίκες βρίσκονται σε θέση υποτέλειας στην οικογένεια, επειδή συνδυάζουν την επαγγελματική και την οικιακή εργασία, οι μισθοί τους είναι χαμηλότεροι, η σταδιοδρομία τους μένει στάσιμη, η εργασιακή τους υπόσταση είναι πιο επισφαλής, τα προσόντα τους λιγότερο αναγνωρισμένα κ.λπ. Υπάρχουν φυσικά και διαφορετικές προσεγγίσεις του θέματος στις οποίες δεν θα σταθούμε προς το παρόν. Ωστόσο, είναι ενδιαφέρον να αναφερθούμε σε ορισμένες αξιωματικές παραδοχές που θεωρείται ότι έχουν καθολική ισχύ : οι γυναίκες είναι ή θα γίνουν μητέρες και σύζυγοι, θεωρείται εκ των προτέρων ότι εξαρτώνται οικονομικά από τον σύζυγο ή κάποιον άρρενα συγγενή και είναι ελάχιστα παραγωγικές (Maruani, 2008).

Η ύπαρξη και αναπαραγωγή στερεοτύπων που αφορούν το φύλο είναι ολοφάνερη για την κοινωνία γενικά αλλά και για τη σφαίρα της εργασίας ειδικότερα.

Αναφορικά με τα επαγγέλματα υγείας, ξεχωριστής σημασίας φαίνεται να είναι το πατριαρχικό πρότυπο που επικρατεί στις σχέσεις γιατρών-νοσηλευτριών, το οποίο αν και αντιπροσωπεύει παλαιότερες εποχές δεν παύει να υφίσταται ακόμη και σήμερα. Ένα ακόμη σημαντικό φαινόμενο στους επαγγελματίες υγείας είναι αυτό της «γυάλινης οροφής». Φαίνεται πως οι γυναίκες που ασχολούνται σε επαγγέλματα φροντίδας δεν γλυτώνουν από τη γενικότερη τάση που υπάρχει στην αγορά εργασίας να «φρενάρεται» η πρόοδός τους και η ανέλιξη στην ιεραρχία. Η οριζόντια κατάτμηση της αγοράς εργασίας απ'την άλλη τείνει να «συγκεντρώνει» μεγαλύτερα ποσοστά γυναικών σε παραδοσιακά «γυναικεία» επαγγέλματα όπως αυτό της νοσηλεύτριας και μεγαλύτερες αναλογίες αντρών σε παραδοσιακά αντρικά επαγγέλματα όπως αυτό του γιατρού (Γαρυφάλλου, Κουρπουανίδου, Κυπάρου, Γρηγοριάδης, 2009; Sweet & Norman, 1995; Τράντα, 2007).

Για την παρούσα εργασία, οι βιβλιογραφικές αναφορές εμπλουτίζονται και με υλικό συμμετοχικής παρατήρησης, καθώς και την ανάλυση αυτού σε θεματικούς άξονες, από την ερευνήτρια, η οποία είχε προσωπική εμπειρία ως εργαζόμενη σε χώρους παροχής υγειονομικής φροντίδας τα τελευταία 23 χρόνια και την καταθέτει με στόχο την καλύτερη κατανόηση του θέματος και την συνεισφορά των προσωπικών βιωμάτων στην επιστήμη.